تبلیغات
دنیای فیلم و انیمیشن - چرا قرآن بعضی غذاها را حرام و برخی را حلال کرده است
تاریخ : شنبه 12 شهریور 1390 | 06:15 قبل از ظهر | نویسنده : میلاد حکیمی


چرا قرآن بعضی غذاها را حرام و برخی را حلال کرده است آیا اسرار و فوائد پزشکی داشته است.
مقدمه:خداوند متعال به عنوان خالق بشر و کل کائنات و عالم به مسائل مختلف حیات و جهان در قرآن کریم نیک و بدها، پاک و ناپاک‌ها و مطلوب و نامطلوب‌هایی را که تأمین کننده یا تهدید کننده‌ی سلامت جسم و جان انسان است با رهنمودهایی مشخص نموده است.
با بیان مفاهیمی مثل حلال و حرام و طیّب و خبیث برخورداری انسان را از غذاهای معین مجاز و آزاد گذاشته و از مصرف مواد غذایی مشخص دیگر نهی کرده است.
چیزهای پاکیزه‌ای که طبع انسان سالم آنها را بپذیرد و بلع و هضم و جذب و دفعش مناسب، و در جهت سلامت انسان باشد را تجویز کرده و چیزهائی که طبع سالم انسان از آن متنفر و استفاده از آن برایش مضر یا مشمئز کننده باشد را منع کرده است.
با گذشت 14 قرن، از این مرزبندی قرآن اگر اندیشمندانه و با انصاف حکمت‌های این حلال و حرام‌های الهی را بررسی کنیم، می‌بینیم که تمام این دستورات توجیه علمی داشته که می‌توان در بررسی علمی این دستورات قرآن به برخی از آن حکمت‌ها دست یافت.
در پاسخ این پرسش باید گفت:که قرآن در مورد تغذیه، از جهتی انسان را به خوردن غذاهای پاکیزه ]=‌طیب[ توصیه می‌کند و به کیفیت استفاده از آن هم عنایت دارد و از طرفی از خوردن غذاهای غیربهداشتی ]=خبیث[ منع می‌کند که این دستورات را می‌توان به سه تقسیم کرد:
1. دستور به اعتدال در غذا خوردن.
2. ممنوعیت چیزهای ناپسند (تحریم خبائث).
3. ...
 ادامه ی متن در ادامه ی مطلب


چرا قرآن بعضی غذاها را حرام و برخی را حلال کرده است آیا اسرار و فوائد پزشکی داشته است.
مقدمه:خداوند متعال به عنوان خالق بشر و کل کائنات و عالم به مسائل مختلف حیات و جهان در قرآن کریم نیک و بدها، پاک و ناپاک‌ها و مطلوب و نامطلوب‌هایی را که تأمین کننده یا تهدید کننده‌ی سلامت جسم و جان انسان است با رهنمودهایی مشخص نموده است.
با بیان مفاهیمی مثل حلال و حرام و طیّب و خبیث برخورداری انسان را از غذاهای معین مجاز و آزاد گذاشته و از مصرف مواد غذایی مشخص دیگر نهی کرده است.
چیزهای پاکیزه‌ای که طبع انسان سالم آنها را بپذیرد و بلع و هضم و جذب و دفعش مناسب، و در جهت سلامت انسان باشد را تجویز کرده و چیزهائی که طبع سالم انسان از آن متنفر و استفاده از آن برایش مضر یا مشمئز کننده باشد را منع کرده است.
با گذشت 14 قرن، از این مرزبندی قرآن اگر اندیشمندانه و با انصاف حکمت‌های این حلال و حرام‌های الهی را بررسی کنیم، می‌بینیم که تمام این دستورات توجیه علمی داشته که می‌توان در بررسی علمی این دستورات قرآن به برخی از آن حکمت‌ها دست یافت.
در پاسخ این پرسش باید گفت:که قرآن در مورد تغذیه، از جهتی انسان را به خوردن غذاهای پاکیزه ]=‌طیب[ توصیه می‌کند و به کیفیت استفاده از آن هم عنایت دارد و از طرفی از خوردن غذاهای غیربهداشتی ]=خبیث[ منع می‌کند که این دستورات را می‌توان به سه تقسیم کرد:
1. دستور به اعتدال در غذا خوردن.
2. ممنوعیت چیزهای ناپسند (تحریم خبائث).
3. سفارش در مورد چیزهای پاک و پاکیزه (توصیه به طیّبات).
اول:قاعده اعتدال در غذا خوردن:
قرآن یک قاعده و چهارچوب کلی و اساسی برای تغذیه ارائه می‌دهد و می‌فرماید:
«َکُلُوا وَاشْرَبُوا وَلاَ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاَیُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ»134 وبخورید و بیاشامید، و [لی] زیاده‏روی نکنید که او اسرافکاران را دوست نمی‏دارد.
اسراف کلمه‌ی جامعی است که هر گونه زیاده‌روی در کمیّت و کیفیت و بیهوده‌گرائی و اتلاف و مانند آن را شامل می‌شود. اسراف مصادیق گوناگونی دارد مانند:زیاد خوردن و آشامیدن، فرو دادن سریع غذا بدون جویدن کامل، زیاده روی در خوردن یک نوع غذا، و تجاوز از خوردن خوراکی‌های حلال و روی آوردن به حرام و...135
پیامدهای اسراف در غذا
صاحب‌نظران برای اسراف در تغذیه ضررهایی را بر شمرده‌اند که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:
1. سوء هاضمه و فراخ شدن معده و بزرگی شکم؛
2. پیچ خوردن معده؛
3. حمله حُنّاق سینه یا سوزش قلب؛
4. دچار شدن به وبا و تیفوئید و... ؛
5. چاقی که خود یک بیماری خطرناک است؛
6. پوسیدگی دندان؛
7. بالا رفتن غلظت خون (تصلب شرائین)؛
8. بیماری‌های مفصلی و سنگ کلیه (اسراف در خوردن یک نوع غذا)؛
9. آثار روانی مثل کودنی و تنبلی و افزایش شهوت جنسی.
دوم:ممنوع کردن چیزهای ناپسند (خبائث):
پس از بررسی آیاتی که غذاهای مضر را «خبائث» نامیده این نکته روشن می‌گردد که هر چه را خداوند تحریم فرموده یکی از حکمت‌هایش برای پیشگیری از زیان مترتب بر آن بوده است و نیز روشن می‌گردد که به رغم تمام پیشرفت‌های علمی، باز انسان نیازمند هدایت از جانب کسی می‌باشد که علم او مافوق تمام دستآوردهای بشری است.
قرآن کریم در برخی آیات به صورت کلی می‌فرماید:
«وَیُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّبَاتِ وَیُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبَائِثَ»؛136 و برایشان [خوارکی‏های‏] پاکیزه را حلال می‏شمرد، و پلیدی‏ها را بر آنان حرام می‏کند؛
خبائث به چیزهایی گفته می‌شود که پلید است، یعنی امور پست و فاسد و متعفن، به طوری که طبع انسان آنها را نمی‌پسندد.137
و قرآن کریم در برخی آیات به طور مشخص از خوردن برخی غذاها منع می‌کند و می‌فرماید:
«حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُالْمَیْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِیرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّهِ بِهِوَالْمُنْخَنِقَةُ»؛138
صاحب‌نظران در بررسی حکمت اینگونه غذاها به نتایجی رسیده‌اند که برخی از آنها را یادآور می‌شویم:
1. مردار:در اصطلاح فقهی مردار به جانوری اطلاق می‌شود که از طریق ذبح شرعی، جان از تنش جدا نشده باشد.
برای ذبح شرعی نیز حکمت‌هایی بیان شده که خود نیز دارای تاثیراتی بهداشتی است و آن اینکه چون خون پس از مرگ جانور به محل مناسبی برای رشد میکروب‌ها تبدیل خواهد شد، ذبح شرعی با بریده شدن رگ‌ها و شریان‌های بزرگ گردن، باعث خروج تمام خون بدن حیوان خواهد شد و دست و پا زدن حیوان ذبح شده نیز به این امر کمک خواهد کرد.139
ممنوعیت خوردن گوشت مردار در سوره‌های انعام، نحل، بقره و مائده با الفاظ مختلف تکرار شده که علت آن خطرات جسمی و روحی استفاده از آن و آلودگی مردم آن روزگار به این مسئله است.140
استفاده از گوشت مردار از نگاه روایات
در روایات نیز به برخی از مضرات استفاده از گوشت خوک اشاره شده است به عنوان مثال از امام صادق(ع) حکایت شده:
«هیچ کس مردار نمی‌خورد مگر اینکه بدنش ضعیف و رنجور می‌شود. نیروی او را می‌کاهد و نسل او را قطع می‌کند و آن کس که به این کار ادامه دهد با مرگ ناگهانی (مثل سکته) از دنیا می‌رود.»141
ضررهای دیگری برای خوردن گوشت مردار در روایات برشمرده‌اند که عبارتند از:بدبوئی بدن، ایجاد صفراء، بد اخلاقی، عصبانیت، قساوت قلب و از بین رفتن مهر و عطوفت، منجمد شدن خون و غیره.142
یادآوری:از این روایات روشن می‌گردد که علاوه بر اینکه استفاده از مردار ضررهای جسمی دارد دارای ضررهای روانی و اخلاقی هم می‌باشد. و در روایت حکایت شده که به قدری گوشت مردار مهر و محبت را می‌برد که شخص حتی از کشتن فرزند و پدر خویش ایمنی نخواهد داشت.»143
در تفسیر نمونه آمده:«دستگاه گوارش نمی‌تواند از مردار خون سالم و زنده بسازد و به علاوه مردار کانونی است از انواع میکروب‌ها.»144 و ضررهای دیگری که صاحب نظران و پزشکان در کتب خویش به آن اشاره کرده‌اند.145
2. خون:حرمت خوردن خون در چهار سوره‌ی قرآن کریم با الفاظ مختلف تکرار شده:
«إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَالدَّمَ...» (نحل / 115، بقره / 173، مائده / 3، انعام / 145)
موضوع خوردن خون در میان اقوام و ملل جهان سابقه‌ای طولانی داشته است و در دوران جاهلیت هم از آن استفاده می‌کردند. متخصصان علوم پزشکی و غذایی اسرار علمی و فلسفه‌های مختلفی در مورد حرام بودن خوردن خون برشمرده‌اند و برخی گفته‌اند:خون محیط مناسبی برای رشد انواع میکروب‌ها می‌باشد و در آزمایشگاه‌های طبی از خون برای کشت انواع باکتری‌ها به منظور مطالعه‌ی آنها استفاده می‌کنند و خون در معده بسیار سخت هضم می‌گردد.146
در روایات نیز به برخی از ضررهای آن اشاراتی شده است از جمله:
از امام صادق(ع) حکایت شده:که خوردن خون باعث قساوت قلب و رفتن مهر و عاطفه و موجب تعفن بدن و تغییر رنگ چهره می‌شود.147
و خورش خون را از لیست غذاهای بشری حذف کرده‌اند، که نشان می‌دهد که تمدن فعلی بشر تا چه حد مرهون زحمات انبیا است.
3. گوشت خوک:این حیوان از نظر اسلام در لیست غذاهای ممنوع قرار گرفته است. «إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِیرِ...» (بقره / 173، مائده / 3، انعام / 145، نحل / 115)
مصرف گوشت خوک هم ضررهای جسمی دارد و هم ضررهای معنوی و اخلاقی مانند:
خوک غیرت ناموسی ندارد و جفت خود را در معرض استفاده‌ی خوک‌های نر دیگر قرار می‌دهد و لذت می‌برد و این خوی بی‌غیرتی در گوشتش تاثیراتی دارد. پس تغذیه از این گوشت باعث انتقال این صفت رذیله به انسان می‌گردد.148
بیماری‌هایی که توسط مصرف گوشت خوک به انسان منتقل می‌گردد به طور خلاصه عبارتند از:
الف. کرم کدوی خوک که موجب نارسائی‌هائی در دستگاه گوارش می‌گردد.
ب. مرض لادردی که در مناطق مسیحی نشین زیاد یافت می‌گردد اما در میان مسلمانان یافت نمی‌شود.
ج. تری شینوز که اثرش التهاب جداره امعا:پیدایش جوش‌ها و دمل‌های پراکنده در تمام بدن و...
د. بیماری «بوتولیسم» که بر اثر ثقیل الهضم بودن گوشت خوک ایجاد می‌گردد.
گوشت خوک در بیماری‌هایی مثل:اسهال خونی، یرقان عفونی، اسهال آسیبی، بیماری شبه باد سرخ و تصلب شرائین و دردهای مفصلی و مسمومیت‌ها موثر است خوک از خوردن چیزهای پلید و کثافت حتی مدفوع خود باک ندارد و لذا معده‌اش لانه‌ی انواع میکروب‌ها و امراض می‌باشد.149
4. ممنوعیت نوشیدن شراب (خمر)
خدای متعال در قرآن کریم در چهار مرحله با مسئله‌ی شراب برخورد می‌کند که ابتدا قرآن مسلمانان را برای پذیرش این حکم آماده می‌کند و به تدریج اجتماع مسلمانان آن روز را از این خوی پلید پاک می‌کند.
قبل از ظهور اسلام، شراب خواری یک عادت بشری بود و در بین بسیاری از ملت‌ها شراب یک غذای رسمی بود البته هنوز هم شراب خواری در بسیاری از کشورهای غیرمسلمان رواج دارد.
حرمت و نجاست شراب و مسکرات از چند جهت قابل بررسی است و در روایات اهل بیت(ع) و سخنان متخصصان علوم پزشکی مطالب مختلفی در مورد ضررهای معنوی، اجتماعی و بهداشتی آن گفته شده است که به طور خلاصه بدانها اشاره می‌کنیم:150
الف. شراب عقل را زایل کرده و از حوزة انسانیت خارج می‌کند و تبدیل به یک حیوان می‌کند و ممکن است به هر کاری دست بزند حتی کشتن خانواده و فرزندان.
ب. زخم معده‌ی حاد که ممکن است منجر به مرگ شود.
ج. اعتیاد مزمن به الکل به دستگاه عصبی آسیب وارد می‌کند و منجر به بیماری‌های عصبی در زمینه‌های مختلف می‌شود.
د. همچنین استفاده‌ی الکل به دستگاه گوارش صدمه وارد کرده و باعث بیماری‌های گوارشی مثل سرطان مری التهاب حاد معده و ... می‌گردد.
م. نوشیدن الکل رابطه‌ی نزدیکی با بسیاری از بیماری‌های قلبی دارد از جمله باعث ضعف ماهیچه‌های قلب و... می‌گردد.
هـ . نوشیدن شراب باعث نارسائی‌های خونی مثل کاهش آهن خون و کاهش اسید کولیک در خون و ... می‌شود.
و. مصرف الکل تاثیر زیادی روی فعالیت‌های جنسی دارد، از جمله میل جنسی را افزایش می‌دهد ولی توان انجام فعالیت‌های جنسی را کم می‌کند و...
ز. الکل یکی از علل پنجگانه‌ی اصلی ابتلا به سرطان مغز است.
همچنین استفاده از شراب و مشروبات الکلی عوارض روحی و ذهنی بسیاری دارد که صاحب‌نظران و پزشکان در مورد ضررهای آن به طور مفصل در کتاب‌های مختلف به آن پرداخته‌اند.
سوم:توصیه به غذاهای حلال و پاک (طیّب):
قرآن کریم توجه خود را فقط معطوف به تحریم خبائث ننموده بلکه مردم را نیز به سوی غذاهایی که برایشان مفید بوده و سلامتی آنها را تامین می‌کند راهنمایی کرده است و در این راستا می‌فرماید:
«یَسْأَلُونَکَ مَاذَاأُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبَاتُ»؛ از تو می‏پرسند:«چه چیزهایی برای شان حلال شده است؟بگو:]همة[ پاکیزه‌ها برای شما حلال گردیده.» (مائده / 4، اعراف/ 33، مائده / 87 و 88، نحل / 5)
البته معنای کلمه‌ی طیب در منفعت و ارزش غذایی محدود نمی‌گردد بلکه فراتر از آن است و فواید روانی غذا را نیز در بر می‌گیرد برای اینکه غذایی طیب باشد باید حلال هم باشد «وَکُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللّهُ حَلاَلاً طَیِّباً»151 زیرا هنگامی که شخص از دسترنج خود غذا می‌خورد ضمن دستیابی به یک لذت و نشئه خاص، احساس سعادت و بزرگی نیز به وی دست می‌دهد.152
انواع طیبات از دیدگاه قرآن
1. گوشت چهارپایان:(نحل / 5) شکی نیست که اگر گوشت را از رژیم غذایی انسان حذف کنیم، قادر به ادامه یک زندگی بهداشتی و طبیعی نخواهد بود زیرا گوشت از هر غذای دیگری بیشتر پروتئین دارد.
کمبود پروتئین بدن در دراز مدت باعث اختلال در رشد طبیعی بدن، ضعف عضلات،کم خونی، کودنی و کم عقلی... می‌گردد.
2. صید دریا:قرآن کریم می‌فرماید:
«وَهُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیّاً»؛153 و او کسی است که دریا را رام ساخت تا از آن، گوشت تازه بخورید؛
نعمت‌های دریا شگفت‌انگیز و بیشمارند که از جمله‌ی آن ماهی را می‌توان نام برد. گوشت ماهی دارای پروتئین زیادی با کیفیت خوب است و مقدار زیادی ویتامین دارد از جمله ویتامین A و ویتامین Dکه ویتامین A ضد شب کوری است و برای رشد بافت‌های پوست ضروری است و ویتامین D برای رشد و نمو استخوان بسیار مفید است.
ماهی حاوی کلسیم است و دیگر امتیاز ماهی و کلاً محصولات غذایی دریایی غنی بودن آنها از نظر یُد است که عنصری ضروری و مورد نیاز برای غدة تیروئید است.154
3. شیر چهارپایان:(نحل / 66) شیر به تنهائی غذایی است خالص، خوش طعم و کامل که خداوند به انسان‌ها ارزانی داشته و نعمتی است که باید همیشه شکرگزار خالق آن بود، شیر مملو از کلسیم است، کلسیم نمک مخصوصی است که برای استحکام استخوان‌های بدن، ناخن‌ها و موها نقش حیاتی دارد بدون کلسیم استخوان‌ها سست می‌شوند. دندان‌ها می‌پوسند، ناخن‌ها می‌شکنند و مو‌ها می‌ریزند.
4. زیتون:(انعام / 99 و مومنون / 20) زیتون یک ماده‌ی غذایی بسیار ارزشمند است که مقدار زیادی چربی، پروتئین، کلسیم آهن و فسفات را در خود دارد و همچنین از نظر ویتامین‌های A و D و B کمپلکس بسیار غنی است همچنین قرآن با قسم خوردن به این میوه (والتین و الزیتون) توجه و حس کنجاوی بشر را به این میوه جلب کرده و صاحب نظران فوائد بسیار فراوانی را برای این میوه برشمرده‌اند.155
5. خرما (نحل / 11 و عبس / 29):درصد بسیاری از ترکیبات خرما را مواد قندی تشکیل می‌دهند و از این نظر غنی‌تر از سایر میوه‌هاست. همچنین خرما بر هضم غذا موثر است و خاصیت ضد گرسنگی دارد و مناطقی که از خرما بیشتر مصرف می‌کنند کمتر مبتلا به سرطان می‌شوند خرما برای جوش و غرور جوانی مفید است، بیماران دیابت به جای قند می‌توانند از خرما استفاده کنند. متخصصین فواید بسیاری برای خرما برشمرده‌اند که به ذکر همین مقدار اکتفا می‌کنیم.156
در روایات نیز اشاراتی به خواص پر اهمیت خرما شده است.157
6. انجیر (تین 1 ـ 4):خداوند از یک طرف به انجیر قسم یاد می‌کند و از طرف دیگر بحث قوام انسان را مطرح می‌کند پس بین انجیر و قوام انسان ارتباط وجود دارد (والتین... لقد خلقنا لانسان فی احسن تقویم) که دانشمندان بعد از تحقیقات در انجیر، به این نتیجه رسیده‌اند که انجیر تاثیر مستقیم در قوام و قدرت انسان و سلامتی بدن دارد و فوائد دیگری نیز برای انجیر برشمرده‌اند.158
و در روایات اهل‌بیت نیز فوائد فراوانی برای انجیر حکایت شده است.
7. عسل:قرآن عسل را مایه‌ی شفا معرفی می‌کند و می‌فرماید:
«یَخْرُجُ مِن بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِیهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ»؛159 از شکم‏هایشان نوشیدنی (= عسل) بیرون می‏آید که رنگ‏هایش متفاوت [و] در آن برای مردم درمانی است؛
بسیاری از صاحب‌نظران مفسران و پزشکان در مورد اهمیت غذایی و داروئی (شفا بخش) عسل سخن گفته و به قرآن آفرین گفته‌اند که آن را «شفا» خوانده است.
اینک به طور خلاصه اشاراتی به آنها می‌کنیم:
الف. عسل دارای بیش از 70 ماده‌ی مختلف است که برای بدن بسیار مفید است.
ب. عسل خاصیت ضد میکروبی و ضد عفونی دارد و میکروب‌ها قادر به حیات در عسل نیستند.
ج. عسل برای کودکان، هم یک ماده‌ی غذایی، و هم یک داروی ارزشمند است.
د. عسل در پیشگیری از عوارض تابش انواع اشعه و سرطان نقش بسزایی دارد.
کاربرد درمانی عسل
1. عسل در درمان بیماری‌های پوستی بویژه جوش‌های چرکی و زخم‌های کهنه و عفونی موثر است.
2. عسل تاثیرات نیکوئی بر بیماری‌های گوارشی دارد.
3. عسل در درمان بیماری‌های تنفسی مثل بیماری سل، سیاه سرفه و التهاب ریه نقش موثر دارد.
4. عسل از قدیم الایام در درمان بیماری‌های چشم به کار برده می‌شد.
همچنین عسل در بیماری‌های زنان و زایمان و بیماری‌های گوش، حلق و بینی و بیماری‌های قلبی و کلیه و دستگاه عصبی موثر است که صاحب‌نظران به طور مفصل به تشریح آنها پرداخته‌اند.160
بنابراین:
1. قرآن چیزهای را که طبع سالم انسان از آن متنفر و استفاده از آن برای او ناراحتی و بیماری‌های جسمی و روحی ایجاد می‌نماید حرام کرده است.
2. علت و فلسفه‌ی حرمت برخی از امور، برای بشر با توجه به پیشرفت علم، روشن شده است و ممکن است علت حرمت اینگونه غذاها منحصر به این امور نباشد و علت‌های دیگری هم در حرمت این غذا دخیل باشد که هنوز بشر پی به آن نبرده است.161
3. ممکن است در آینده حکم و اسرار و علل بهتری از آنچه تا حال کشف شده برای بشر آشکار گردد زیرا که علم بشر خیلی محدود و به تصدیق دانشمندان این عصر نسبت معلومات بشر به مجهولات او مثل اندک است، و هر چه معلومات تازه برای بشر پیدا می‌شود مجهولات او زیادتر می‌گردد.162
4. فلسفه و علت برخی از احکام و قوانین اسلام هنوز روشن نشده است که به این موارد احکام تعبدی می‌گویند و لازم است که هر مسلمان بدانها عمل کند. که مسلماً عقل و علم آنها را می‌پذیرد و ممکن است در آینده حکمت‌های آنها برای ما روشن شود چرا که این قوانین از طرف خدای حکیم وضع شده است.
پاورقی:
134 . اعراف / 31.
135 . طب در قرآن، ص 138 ـ 140.
136 . اعراف / 157.
137 . مفردات راغب اصفهانی، مادة (خبث).
138 . مائده / 3.
139 . طب در قرآن، ص 141.
140 . پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، ج 2، ص 313.
141 . وسائل الشیعه، ج 16، ص 310 به نقل از همان.
142 . بحارلانوار، ج 65، ص 165.
143 . بحارالانوار، ج 65، ص 162.
144 . تفسیر نمونه، ج 1، ص 585، به نقل پژوهشی ص 216.
145 . ر.ک:طب در قرآن، ص 141 و پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، ج 2، ص 316، فلسفه احکام، ص 151، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، ج 8، ص 210 و...
146 . طب در قرآن، ص 144.
147 . بحارالانوار، ج 65، ص 162.
148 . فلسفه احکام، ص 162.
149 . پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، ج 2، ص 315 ـ 324.
150 . ر.ک:پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، ج 2، ص 331.
151 . مائده / 88.
152 . طب در قرآن، ص 162.
153 . نحل / 14.
154 . همان.
155 . ر.ک:سوگندهای قرآن، ابوالقاسم رزاقی، ص 441.
156 . ر.ک:آموزه‌های تندرستی در قرآن، حسن رضا رضایی، ص 3.
157 سفینه، ج 1، ص 124 و بحارالانوار، ج 66، ص 141.
158 . آموزه‌های تندرستی در قرآن، ص 77.
159 . نحل / 61 و 62.
160 . پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، ج 2، ص 406 ـ 417.
161 . فلسفه احکام، ص 23 با تصرف.
162 . همان.


طبقه بندی: